دین و قرائت پذیری آن
20 بازدید
نحوه تهیه : فردی
محل انتشار : بازتاب اندیشه ) خرداد 1379 - شماره 3 )(2 صفحه - از 39 تا 40)
تعداد شرکت کننده : 0

هفت آسمان، ش 3 و 4

چکیده: در این گفتگو با تأکید بر لزوم تفکیک جنبه تاریخی مسأله رجوع به دین از جنبه کلامی آن، ملاک درستی پذیرش دین را حقانیت آن می‏داند، نه صرفا احساس نیاز به آن. در بخش دیگری از گفتگو در مورد نسبی‏گرایی و ارتباط آن با هرمنوتیک سخن رفته و تقدس‏زدایی از همه فهمهای دینی را بدترین آفت نسبی‏گرایی دانسته است و در عین حال اختلاف را در محدوده اختلاف بین «حجتها» که ناشی از اختلاف فهم مجتهدان است می‏پذیرد.

مسأله رجوع به دین باید میان دو سؤال اساسی تفاوت گذارد: 1) چرا انسان به دین رجوع می‏کند؟ (مسأله تاریخی، روان‏شناختی و جامعه‏شناختی)؛ 2) چرا انسانها باید به دین رجوع کنند؟ (مسأله کلامی). خلط میان این دو سؤال، پاسخهای بی‏معنا و بی‏فایده‏ای را می‏آفریند. از اینکه انسانها در عالم خارج برمبنای احساس نیاز یا هر مبنای دیگر به دین مراجعه می‏کنند، نمی‏توان نتیجه گرفت پس باید چنین باشد. یک فرد محقق تنها بر مبنای عقلانی، دینی را می‏پذیرد، نه بر مبنای نیاز، یا احساس نیاز یا هر چیز دیگر. تسلیم واقعی نسبت به دین، اقتضا می‏کند که حتی در مسائل عملی آن نیز ابتدا حق بودن آن را پذیرفته باشیم، سپس به آن التزام آوریم. بنابراین پذیرش دین، هم در مسائل نظری و هم در مسائل عملی باید بر مبنای حقانیت آن باشد.

اگر تلقین یک باور به خود، موجب پیدا شدن اعتقاد واقعی به آن بشود، در این صورت تلقین در برابر پذیرش قرار نمی‏گیرد. ولی اگر تلقین موجب پذیرش نشود، این تلقین هیچ ارزشی ندارد و پذیرفتن دین صرفا بر مبنای تلقین و بناگذاری درستی آن، امری بی‏ارزش است. بدون اعتقاد به صدق، پذیرش معنا ندارد و بدون پذیرش نیز ایمان معنا ندارد.

انسانها به دلیل نقص معرفتی تمام نیازهای واقعی خود را نمی‏شناسند. ممکن است که بر مبنای نیازهای احساس شده به سوی دینی از ادیان کشیده شده باشند، اما این احتمال وجود دارد که آنچه احساس کرده‏اند، نیاز واقعی آنها نباشد. بنابراین باید نیازهای واقعی را نیز از خود دین فرا گرفت،

البته از دینی که حقانیت آن به اثبات رسیده باشد. علاوه بر این باید راه تأمین این نیازهای واقعی را نیز از دین فرا گرفت؛ بنابراین نمی‏توان صرفِ احساس برآورده شدن نیاز را دلیلی بر جواز رجوع به یک دین دانست. ملاک جواز، حقانیت است، نه احساس نیاز یا احساس برآورده شدن آن. حال اگر کسی پذیرفت که عقل انسان ناقص است و نمی‏تواند همه نیازهایش را بشناسد، دیگر نمی‏تواند بگوید من عقلاً حقانیت دین را شناخته‏ام، اما به دلیل اینکه احساسم را ارضا نمی‏کند، آن را نمی‏پذیرم.

باره قرائتهای مختلف از دین، اول باید آن را معنا کنیم. ممکن است بسیاری از کسانی که این تعبیر را به کار می‏برند، یک معنای مسامحی از آن را در نظر بگیرند؛ ولی آنهایی که آن را با دقت به کار می‏برند، در کل فهم آدمی، بویژه در فهم متون دینی، به نسبیت تمام عیاری قائل می‏شوند. یکی از مهمترین منشأهای نسبی‏گرایی، منشأ هرمنوتیکی است که هیچ فهم ثابتی از دین باقی نمی‏گذارد و در نتیجه، قداست از همه فهمهای دینی زدوده می‏شود. اینکه می‏گویند فهم، کرانمند و تاریخمند است و حتی اصیلترین فهمها هم تاریخی است، معنایش این است که ما نمی‏توانیم هیچ فهم قطعی و ثابتی داشته باشیم.

بدترین لازمه غیردینی نسبی‏گرایی این است که باب فهم و گفتگو را می‏بندد. ما برای اینکه بتوانیم گفتگو کنیم، باید فهمهای مشترکی داشته باشیم. گفتگو جز با اصول مشترک در فهم ممکن نیست. نسبی‏گرایی مطلق در فهم دین نیز باطل است؛ به این دلیل که راه را بر روی گفتگو می‏بندد و این کار عقلایی نیست.

اما نوع دیگری از اختلاف فهم متون دینی وجود دارد که از سنخ اختلاف قرائتها نیست و آن، اختلاف فهم مجتهدان است که در واقع اختلاف حجتها ست. در اختلاف قرائتها، اختلاف، اختلاف فهمهای غیرحجت است؛ اما در اختلاف نظر مجتهدان، به دلیل وجود معیار و ملاک و روش فهم جمعی و تلازم الفاظ و معانی و خاصیت اجتماعی زبان و... ، اختلاف فهمهای حجت را داریم. در اینجا معتقدیم که هر کلامی دارای یک هسته مشترک معنایی ثابتی است. زبان یک امر عینی است. معنادهی الفاظ به دست اشخاص نیست؛ زیرا زبان خصوصی نداریم. در تفهیم و تفاهم باید همان قالبها را به کار برد که در جامعه به صورت قراردادهای زبانی پذیرفته شده است. ما می‏توانیم به فهم کتاب و سنت قائل شویم و اگر فهمهای مشترکی داشته باشیم، این فهمها حجت و مقدس هستند، نه از آن رو که فهم این یا آن مجتهد است؛ بلکه از آن رو که عین کتاب و سنت است. اگر بتوان قاطعانه چیزی را از کتاب و سنت دانست، آنگاه آن فهم مقدس می‏شود. حال این مسأله اختلاف فهمهای حجت، دستاویزی شده برای کسانی تا اینکه از اختلاف قرائتهای غیرحجت پشتیبانی کنند.

آدرس اینترنتی